Wlej olej do wody, zamieszaj najmocniej, jak potrafisz — po chwili i tak znów zobaczysz dwie warstwy. A mimo to w każdej kuchni da się zrobić majonez, w którym ponad 70% objętości stanowi olej, a całość jest jednolita i gęsta. Sekret nazywa się emulgator i znajdziesz go w zwykłym żółtku jaja.
Co nam będzie potrzebne?
- 1 świeże żółtko jaja (najlepiej od zaufanego dostawcy, o temperaturze pokojowej)
- ok. 120 ml oleju rzepakowego lub słonecznikowego
- 1 łyżeczka musztardy
- 1 łyżeczka soku z cytryny lub octu
- szczypta soli
- dwa przezroczyste słoiki lub szklanki
- mały trzepaczek albo widelec, ewentualnie blender ręczny
- łyżeczka i miarka
Jak wykonać doświadczenie?
Krok 1: Porównanie bez emulgatora. Do pierwszego słoika nalej 3 łyżki wody i 3 łyżki oleju, zakręć i mocno potrząsaj przez 20 sekund. Zobaczysz mętną mieszaninę drobnych kropelek, ale już po kilku sekundach zaczną się łączyć, a po minucie lub dwóch olej znów utworzy warstwę na wierzchu. Zapamiętaj ten czas — posłuży jako punkt odniesienia.
Krok 2: Baza emulsji. W misce zmieszaj żółtko z musztardą, sokiem z cytryny i solą. Ubijaj energicznie przez około pół minuty, aż masa lekko zgęstnieje i nabierze jasnego koloru. Tu znajduje się cała „chemia”: w tej niewielkiej ilości wody z żółtka rozpuszczone są cząsteczki, które za chwilę obsadzą powierzchnię każdej kropli oleju.
Krok 3: Dodawanie oleju. Ubijając cały czas, dolewaj olej dosłownie po kilka kropel. Pierwsze 2–3 łyżeczki wprowadzaj bardzo powoli — to moment krytyczny. Gdy masa wyraźnie gęstnieje i robi się jednolita, możesz dolewać cienkim strumieniem. Po dodaniu całego oleju powinieneś mieć biały, kremowy majonez, który trzyma kształt na łyżce.
Krok 4: Test trwałości. Nałóż łyżeczkę majonezu do drugiego słoika i obserwuj go przez kilka godzin. W przeciwieństwie do mieszaniny z kroku 1 nic się nie rozwarstwi. Możesz też rozcieńczyć łyżeczkę majonezu wodą — rozpuści się równomiernie, co jest wskazówką, że to woda jest fazą ciągłą.
Wyjaśnienie naukowe
Mieszanina dwóch nierozpuszczalnych w sobie cieczy, w której jedna jest rozproszona w drugiej w postaci drobnych kropel, to emulsja. Olej i woda rozdzielają się, bo cząsteczki wody silnie oddziałują ze sobą wiązaniami wodorowymi, a niepolarne cząsteczki tłuszczów nie mogą się w tę sieć wbudować. Rozbicie oleju na krople gwałtownie zwiększa powierzchnię styku obu faz, co jest energetycznie niekorzystne, dlatego krople dążą do połączenia — zjawisko to nazywamy koalescencją.
Emulgator to cząsteczka amfifilowa: jedna jej część lubi wodę (jest hydrofilowa), druga — tłuszcz (jest lipofilowa). W żółtku najważniejszą rolę odgrywa lecytyna, czyli mieszanina fosfolipidów, a także białka, na przykład lipoproteiny LDL. Cząsteczki te ustawiają się na granicy faz: „głowy” w wodzie, „ogony” w oleju. Otaczają każdą kroplę warstewką, która zapobiega zlewaniu się kropel — dodatkowo ładunki elektryczne i cząsteczki musztardy (zawierające śluzy roślinne) stabilizują całość. Majonez jest emulsją typu „olej w wodzie”, mimo że oleju jest w nim więcej niż wody; krople są tak gęsto upakowane, że masa zachowuje się niemal jak żel.
Dlatego tak ważne jest powolne dodawanie oleju. Na początku jest dużo wody i mało oleju, więc emulgatora starcza na pokrycie każdej kropli. Gdy dolejesz zbyt dużo naraz, emulgatora zabraknie, a emulsja się „zetnie” — nastąpi inwersja lub rozwarstwienie. Emulsje spotykamy wszędzie: mleko i masło, farby, kremy kosmetyczne, a także leki. Pierwsze systematyczne badania emulgatorów prowadzono już na początku XX wieku, a nazwa „majonez” pojawiła się w kuchni francuskiej w XVIII wieku. Mydło działa podobnie, otaczając krople tłuszczu — o czym więcej przeczytasz w artykule o domowym mydle . Ciekawy przykład zupełnie innego zachowania zawiesiny znajdziesz w doświadczeniu z cieczą nienewtonowską .
Warianty
Majonez bez jajka z aquafabą. Zamiast żółtka użyj 3 łyżek wody z puszki ciecierzycy. Znajdujące się w niej białka i skrobia także działają jako emulgator. Postępuj tak samo — olej dolewaj powoli — a otrzymasz wegańską emulsję, nieco mniej sztywną niż klasyczna.
Ratowanie zważonego majonezu. Celowo dodaj olej za szybko, aby majonez się zważył (rozwarstwił). Następnie w czystej misce zmieszaj świeże żółtko z łyżką wody i bardzo powoli wlewaj do niego zważoną masę, ubijając. Zobaczysz, że emulsję można odbudować.
Porównanie emulgatorów. Do trzech słoików wlej po tyle samo wody i oleju. Do jednego dodaj kroplę płynu do naczyń, do drugiego łyżeczkę musztardy, trzeci zostaw bez dodatków. Potrząśnij każdym i mierz czas, po którym pojawi się wyraźna granica faz. Najdłużej utrzyma się emulsja z płynem do naczyń, ale nie jest ona jadalna — nie próbuj jej.
Często zadawane pytania
Dlaczego majonez mi się zważył? Najczęściej olej został dodany zbyt szybko albo składniki miały różną temperaturę. Gdy emulgatora jest za mało w stosunku do powierzchni kropli, krople zaczynają się łączyć i masa się rozwarstwia. Pomaga ubicie nowego żółtka z odrobiną wody i stopniowe wlanie do niego zważonej masy.
Czy surowe żółtko jest bezpieczne? Surowe jaja mogą zawierać bakterie z rodzaju Salmonella, dlatego warto używać bardzo świeżych jaj z pewnego źródła. Dzieci, osoby starsze, kobiety w ciąży i osoby o obniżonej odporności nie powinny jeść majonezu z surowych jaj. Gotowy majonez trzymaj w lodówce i zjedz w ciągu 1–2 dni; jeśli wolisz bezpieczniejszą opcję, użyj wariantu z aquafabą albo jaj pasteryzowanych.
Czy do emulsji nadaje się każdy olej? Tak, ale smak i kolor majonezu zależą od oleju. Oliwa z oliwek extra virgin nadaje goryczki, więc najczęściej miesza się ją z neutralnym olejem. Pod względem fizycznym ważne jest tylko to, by olej był płynny w temperaturze pracy, a jego krople dało się dobrze rozbić.