Postaw przed białą ścianą ołówek, zaświeć na niego czerwoną i zieloną lampę, a zobaczysz dwa cienie: jeden zielony, drugi czerwony — czyli dokładnie odwrotnie, niż podpowiada intuicja. Tło ściany przy tym świeci żółcią, choć żadna z lamp nie jest żółta. Ten prosty układ pokazuje, jak naprawdę działa kolor: nie jako właściwość przedmiotów, lecz jako sposób, w jaki oko sumuje światła docierające do siatkówki.
Co nam będzie potrzebne?
- Trzy jednakowe latarki, najlepiej z białymi diodami LED (albo trzy lampki biurkowe)
- Przezroczyste folie lub filtry w kolorach czerwonym, zielonym i niebieskim (folie do oświetlenia scenicznego, celofan albo kolorowe okładki na dokumenty)
- Biała ściana lub duży arkusz białego kartonu
- Kilka przedmiotów do rzucania cienia: ołówek, dłoń, gumka, kubek
- Taśma samoprzylepna do przymocowania filtrów
- Ciemne pomieszczenie, w którym można zgasić główne światło
- Opcjonalnie: kolorowe kartki papieru oraz farby wodne w kolorach żółtym, cyjanowym i magenta
Jak wykonać doświadczenie?
Krok 1: Przyklej taśmą po jednym filtrze do każdej latarki, tak aby światło przechodziło wyłącznie przez folię. Jeśli folia jest cienka i blada, złóż ją w dwie warstwy, bo barwy powinny być wyraźne. Zgaś światło w pokoju i sprawdź, czy każda latarka świeci na ścianie czystą plamą jednego koloru.
Krok 2: Ustaw biały ekran na wysokości oczu, a przed nim, w odległości około trzydziestu centymetrów, umieść ołówek lub inny przedmiot, na przykład wbity w kawałek plasteliny. Zaświeć najpierw samą czerwoną latarkę z odległości około metra. Na ścianie zobaczysz czerwone tło i ciemny cień, który jest po prostu czarny, bo nie dociera tam żadne światło.
Krok 3: Dołącz zieloną latarkę, ustawiając ją pod nieco innym kątem. Tło zmieni barwę na żółtą, a pojawią się dwa cienie. Cień rzucany przez czerwoną lampę jest oświetlony zieloną, więc wygląda na zielony; cień zielonej lampy jest oświetlony czerwoną, więc jest czerwony. Pozostań przy tym układzie dłuższą chwilę i pozwól oczom przyzwyczaić się do nowych barw.
Krok 4: Włącz trzecią, niebieską latarkę. Tło ściany, na które padają wszystkie trzy światła, staje się niemal białe lub bardzo jasnoszare. Jednocześnie pojawiają się trzy cienie, a przy odpowiednim ustawieniu lamp części cieni nakładają się na siebie. Zobaczysz cienie w kolorach: cyjanowym (niebiesko-zielonym), magenta (purpurowym) i żółtym oraz ciemniejsze obszary, w których brakuje dwóch z trzech świateł.
Krok 5: Poruszaj latarkami, zbliżaj je i oddalaj, a także zasłaniaj kolejno jedną lub dwie. Zanotuj, jaki kolor dostajesz w każdej kombinacji: czerwień z zielenią, zieleń z błękitem, błękit z czerwienią i wszystkie trzy razem. Spróbuj też obejrzeć kolorowe kartki papieru oświetlone tylko jednym z filtrów — zielona kartka w czerwonym świetle będzie niemal czarna.
Wyjaśnienie naukowe
Nasze oko rozróżnia barwy dzięki trzem rodzajom czopków na siatkówce, które reagują głównie na światło czerwone, zielone i niebieskie. Mózg ustala kolor, porównując, jak mocno pobudzony jest każdy z trzech typów. Dlatego trzy światła o odpowiednio dobranych barwach, nazywanych podstawowymi barwami addytywnymi, wystarczą do wywołania wrażenia prawie każdego koloru. Czerwień z zielenią pobudzają czopki podobnie jak światło żółte, mimo że fizycznie to dwie osobne fale. Zieleń z błękitem daje cyjan, błękit z czerwienią daje magentę, a wszystkie trzy w równych proporcjach — biel. To właśnie zasada działania ekranu telewizora, telefonu czy monitora: każdy piksel składa się z maleńkich czerwonych, zielonych i niebieskich diod, a z daleka obraz jest ich sumą.
Przyczyna, dla której cienie wychodzą kolorowe, jest prosta: cień nie jest „kolorem”, lecz miejscem, do którego dociera mniej światła. W naszym doświadczeniu cień rzucany przez jedną lampę jest oświetlany pozostałymi dwiema, więc ma barwę ich sumy. Gdy świecą trzy lampy, cień czerwonej jest oświetlany zielenią i błękitem, czyli ma barwę cyjanową. Podobnie cień niebieskiej lampy jest żółty, a zielonej — magenta. Zjawisko opisywał już Johann Wolfgang von Goethe w „Farbenlehre” z 1810 roku, a niewiele wcześniej, w 1802 roku, Thomas Young zaproponował teorię trzech receptorów barwy, którą potwierdzono eksperymentalnie dopiero w XX wieku. Szkocki fizyk James Clerk Maxwell w 1861 roku wykonał pierwsze trwałe zdjęcie kolorowe właśnie przez złożenie trzech obrazów przez czerwony, zielony i niebieski filtr.
Warto odróżnić to mieszanie od tego, co dzieje się z farbami czy kredkami. Pigmenty działają odejmująco, czyli subtraktywnie: każda warstwa farby pochłania część światła, więc im więcej kolorów zmieszasz, tym ciemniej się robi. Podstawowymi barwami są tu żółty, cyjan i magenta — te same, które widzieliśmy jako kolory cieni. Dlatego drukarki używają tuszów w tych właśnie barwach (plus czarnego), a ekrany diod świecących w RGB. Podobne zjawisko, tyle że w czasie, a nie w przestrzeni, pokazuje krążek Newtona , w którym barwy zlewają się w oku w szarość. Ciekawe uzupełnienie stanowi też niebieskie niebo i zachód słońca , gdzie to atmosfera filtruje światło białe, a do oka dociera wybrana część widma.
Warianty
Mieszanie światła na ekranie telefonu. Połóż na ekranie telefonu świecącym na biało kroplę wody i obejrzyj ją przez lupę lub mikroskop ze smartfona. Zobaczysz oddzielne czerwone, zielone i niebieskie subpiksele, które z daleka zlewają się w biel. Możesz porównać to z ekranem w kolorze żółtym: zapalają się wtedy tylko czerwone i zielone punkty. Szczegóły techniki opisaliśmy w artykule o mikroskopie ze smartfona .
Światło i kolorowe przedmioty. Połóż na stole czerwone jabłko, zieloną kartkę i niebieski kubek, a potem oświetlaj je po kolei tylko jednym z trzech filtrów. Czerwone jabłko w zielonym świetle będzie prawie czarne, a w czerwonym — jaśniejsze niż w świetle białym. Zapisz, jak zmienia się wygląd każdego przedmiotu, i wyjaśnij to, pamiętając, że przedmiot odbija tylko te długości fal, które sam „ma w sobie”.
Cień dłoni w ruchu. Ustaw lampy tak, aby każda oświetlała ścianę z innej strony, i poruszaj dłonią tuż przed ekranem. Cienie rozsuwają się i zbliżają, a barwy mieszają się płynnie — kiedy dwa cienie nachodzą na siebie, powstaje cień ciemniejszy, a gdy wszystkie trzy się łączą, zostaje prawie czerń.
Często zadawane pytania
Dlaczego cień czerwonej lampy jest zielony, a nie czerwony? Cień powstaje tam, gdzie obiekt zasłania światło jednej lampy. Ponieważ w tym miejscu nadal dociera światło z drugiej lampy, zielonej, to właśnie ono nadaje cieniowi kolor. Jeśli zielonej lampy by nie było, cień byłby zwyczajnie ciemny, bo nie padałoby tam żadne światło.
Czemu mieszanie świateł daje inne wyniki niż mieszanie farb? Światło dodaje się do siebie, więc im więcej lamp włączysz, tym jaśniej robi się na ścianie. Farba natomiast pochłania część widma, więc każda kolejna warstwa odbiera światłu coś jeszcze i mieszanina jest ciemniejsza. To dwa różne mechanizmy: addytywny w świetle i subtraktywny w pigmentach, dlatego w pierwszym przypadku z czerwieni i zieleni wychodzi żółć, a w drugim — brunatny odcień.
Czy zamiast folii można użyć kolorowych żarówek? Można, ale efekt będzie zależał od jakości barwy. Tanie żarówki często dają światło o szerokim widmie i dość brudne kolory, co osłabia efekt. Najlepiej sprawdzają się diody RGB lub lampki ze zmiennym kolorem, w których każdy kanał świeci dość czystą barwą, a jasność można regulować osobno.