Każde dziecko kiedyś o to pyta, a wielu dorosłych odpowiada „bo odbija się w nim morze” — co jest nieprawdą, bo niebo jest tak samo niebieskie nad Saharą. Prawdziwa odpowiedź mieści się w akwarium albo dużym słoiku: wystarczy woda, łyżeczka mleka i latarka, żeby w jednym naczyniu zobaczyć jednocześnie błękit dziennego nieba i pomarańczowe światło zachodzącego słońca.
Co nam będzie potrzebne?
- przezroczyste naczynie o płaskich ściankach: małe akwarium, prostokątny pojemnik na żywność lub duży słoik (min. 2 litry)
- woda z kranu
- mleko (najlepiej 2% lub 3,2%) i łyżeczka
- jasna latarka z białą diodą LED lub latarka w telefonie
- biała kartka papieru lub kawałek kartonu
- ciemny pokój (wieczór albo zasłonięte okna)
- opcjonalnie: filtr polaryzacyjny, np. soczewka z okularów przeciwsłonecznych
Jak wykonać doświadczenie?
Krok 1: Czysta woda jako punkt odniesienia. Napełnij naczynie wodą prawie do pełna i postaw je na stole w zaciemnionym pokoju. Zaświeć latarką przez krótszą ściankę, tak żeby wiązka biegła wzdłuż całego naczynia, a po drugiej stronie przyłóż białą kartkę. Zobaczysz na niej białą plamę światła, a sama wiązka w wodzie będzie prawie niewidoczna — czysta woda niemal nie rozprasza światła na boki.
Krok 2: Dodaj mleko po trochu. Wlej do wody pół łyżeczki mleka i delikatnie wymieszaj. Woda powinna stać się lekko opalizująca, ale wciąż przejrzysta — to najważniejszy moment, bo zbyt dużo mleka zamieni wszystko w jednolitą białą zawiesinę i efekt zniknie. Jeśli nic nie widać, dodawaj mleko po kilka kropel, za każdym razem sprawdzając wygląd wiązki.
Krok 3: Popatrz z boku — oto niebo. Zaświeć ponownie latarką przez krótszą ściankę i spójrz na naczynie z boku, prostopadle do wiązki. Smuga światła w wodzie nabierze wyraźnie chłodnego, niebieskawego odcienia, szczególnie blisko latarki. To światło, które zostało rozproszone na boki przez drobiny mleka — tak samo jak z boku patrzymy na promienie słońca biegnące przez atmosferę.
Krok 4: Popatrz na wprost — oto zachód słońca. Teraz spójrz na plamę światła na kartce po przeciwnej stronie naczynia (nie patrz bezpośrednio w latarkę). Zamiast białej będzie żółtawa, a przy odrobinie więcej mleka wyraźnie pomarańczowa. Dolej jeszcze kilka kropel mleka i obserwuj, jak plama przechodzi od żółci przez pomarańcz po czerwonawy odcień — zupełnie jak słońce, które zniża się nad horyzontem i świeci przez coraz grubszą warstwę powietrza.
Krok 5: Sprawdź polaryzację. Jeśli masz filtr polaryzacyjny, spójrz przez niego na niebieską smugę z boku naczynia i powoli go obracaj. W pewnym położeniu smuga wyraźnie przygaśnie. Rozproszone światło jest częściowo spolaryzowane — dokładnie tak jak błękit prawdziwego nieba, o czym więcej w artykule o polaryzacji światła z dwóch folii .
Wyjaśnienie naukowe
Białe światło słońca czy latarki to mieszanina wszystkich barw — od fioletu o długości fali około 400 nanometrów po czerwień około 700 nm. Można to łatwo sprawdzić, rozszczepiając je na tęczę, na przykład w spektroskopie z płyty CD albo lusterkiem zanurzonym w wodzie . Gdy takie światło trafia na cząstki znacznie mniejsze od długości fali — w powietrzu są to głównie cząsteczki azotu i tlenu — część energii zostaje rozproszona we wszystkie strony. Brytyjski fizyk John William Strutt, znany jako lord Rayleigh, wykazał w 1871 roku, że natężenie takiego rozpraszania jest odwrotnie proporcjonalne do czwartej potęgi długości fali. W praktyce oznacza to, że światło niebieskie (około 450 nm) jest rozpraszane mniej więcej pięć–sześć razy silniej niż czerwone (około 700 nm).
Dlatego kiedy patrzymy na niebo z dala od słońca, widzimy właśnie to rozproszone światło — przewaga krótkich fal daje błękit. Kiedy natomiast patrzymy w stronę słońca nisko nad horyzontem, jego promienie przechodzą przez atmosferę nawet kilkadziesiąt razy dłuższą drogą niż w południe. Po drodze niebieska część widma zostaje „wymieciona” na boki, a do oka dociera głównie to, co zostało: żółć, pomarańcz i czerwień. W naczyniu z mlekiem dzieje się to samo — wiązka biegnąca przez wodę traci błękit, który widzimy z boku, a na kartce zostaje ciepła reszta. Uczciwie trzeba dodać, że drobiny mleka (kuleczki tłuszczu i micele białka kazeiny) są większe od cząsteczek powietrza, więc ściśle mówiąc mamy tu do czynienia z efektem Tyndalla, opisanym przez Johna Tyndalla w latach 60. XIX wieku. Model oddaje jednak istotę zjawiska: drobne cząstki rozpraszają krótkie fale silniej niż długie.
Skoro fiolet ma jeszcze krótszą falę, dlaczego niebo nie jest fioletowe? Powodów jest kilka. Słońce emituje mniej fioletu niż błękitu, część najkrótszych fal pochłaniają wysokie warstwy atmosfery, a przede wszystkim nasze oko jest na fiolet mało czułe — czopki odpowiedzialne za widzenie barw reagują na mieszaninę rozproszonego światła tak, że mózg odczytuje ją jako błękit. Pełne wyjaśnienie, dlaczego pojedyncze cząsteczki w ogóle rozpraszają światło, przyniosły dopiero prace polskiego fizyka Mariana Smoluchowskiego i Alberta Einsteina z lat 1908–1910, którzy powiązali je z przypadkowymi fluktuacjami gęstości gazu.
Zjawisko ma też wymiar geologiczny. Po wielkich erupcjach wulkanicznych pył i kropelki kwasu siarkowego unoszą się w stratosferze miesiącami, a zachody słońca na całym świecie stają się niezwykle krwistoczerwone. Po wybuchu Krakatau w 1883 roku niebo było tak intensywnie czerwone, że w kilku amerykańskich miastach wzywano straż pożarną do rzekomych pożarów. Z kolei chmury są białe, bo krople wody są znacznie większe od długości fali światła i rozpraszają wszystkie barwy jednakowo — przekonasz się o tym, wlewając do naczynia za dużo mleka. A na Marsie, gdzie atmosfera jest rzadka i pełna drobnego pyłu, jest odwrotnie: niebo za dnia jest rdzawe, a zachody słońca niebieskawe.
Warianty
Zachód słońca w pionie. Napełnij wysoką szklankę lub przezroczystą butelkę wodą z odrobiną mleka i postaw ją na latarce skierowanej w górę. Patrząc z góry przez wodę, zobaczysz pomarańczowe „słońce”, a z boku — niebieskawą poświatę. Porównaj kolor przy wodzie nalanej do połowy i do pełna: im dłuższa droga światła, tym czerwieńsze słońce, tak jak przy zmianie wysokości słońca nad horyzontem.
Inne zawiesiny. Zamiast mleka spróbuj kilku kropel płynu do płukania ust w kolorze białym, szczypty mąki ziemniaczanej albo odrobiny mydła rozpuszczonego w wodzie. Zanotuj, które z nich dają wyraźny błękit z boku, a które jedynie białe zmętnienie. Zawiesiny o drobniejszych cząstkach lepiej naśladują atmosferę, a grubsze zachowują się jak chmury.
Porównanie z prawdziwym niebem. W bezchmurny dzień, około godziny przed zachodem słońca, porównaj kolor nieba tuż nad horyzontem i wysoko w zenicie. Przy horyzoncie niebo jest bledsze, prawie białe, bo patrzymy przez grubszą warstwę powietrza, w której światło rozprasza się wielokrotnie. Zrób zdjęcia o tej samej porze przez kilka dni i sprawdź, czy po wietrznym, zapylonym dniu zachód jest bardziej pomarańczowy niż po deszczu.
Często zadawane pytania
Czy niebo jest niebieskie, bo odbija się w nim ocean? Nie — to jeden z najpopularniejszych mitów. Niebo jest równie niebieskie nad pustyniami i w głębi kontynentów, z dala od jakiejkolwiek większej wody. Jest raczej odwrotnie: to morze w pogodny dzień wydaje się niebieskie częściowo dlatego, że odbija niebo, a częściowo dlatego, że woda sama w sobie słabo pochłania czerwień.
Dlaczego w doświadczeniu nie mogę dodać więcej mleka? Przy dużym stężeniu każdy promień zostaje rozproszony wiele razy, zanim opuści naczynie. Kolejne rozproszenia mieszają z powrotem wszystkie barwy, więc całość wygląda jednolicie biało — dokładnie tak jak gęsta chmura albo mgła. Dobry efekt daje zwykle pół łyżeczki do łyżeczki mleka na dwa litry wody, ale warto zacząć od mniejszej ilości i dodawać stopniowo.
Jakiego koloru jest niebo w kosmosie? Poza atmosferą nie ma cząsteczek, które mogłyby rozpraszać światło, więc niebo jest czarne nawet wtedy, gdy słońce świeci pełnym blaskiem. Astronauci na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej widzą jednocześnie oślepiające słońce i czarne tło z gwiazdami. Z orbity widać za to cienką błękitną warstwę atmosfery otulającą Ziemię — to ten sam błękit, który robimy w naczyniu z mlekiem, oglądany z boku.