Sucha fasola wygląda na coś zupełnie bezbronnego — twarde, nieruchome ziarenko, które można godzinami przesypywać w palcach. Wystarczy jednak dać jej wodę, a w ciągu jednej nocy podwoi swoją objętość i zacznie napierać na wszystko wokół z siłą, która kruszy gips i wybrzusza plastikowe pojemniki. Tę samą moc wykorzystują kiełkujące rośliny, przebijając się przez ubitą glebę i szczeliny w asfalcie.

Co nam będzie potrzebne?

  • suche nasiona fasoli (ok. 1 szklanka), opcjonalnie także groch lub ciecierzyca
  • gips budowlany lub modelarski (ok. 0,5 kg) i stara miska do rozrabiania
  • 2–3 jednorazowe plastikowe kubeczki
  • mały plastikowy pojemnik z zakręcaną pokrywką, np. po witaminach lub przyprawach — nigdy szklany
  • woda
  • waga kuchenna i miarka lub kubek z podziałką
  • foliowy woreczek strunowy i płaska taca
  • opcjonalnie: rękawiczki i okulary ochronne przy pracy z gipsem

Jak wykonać doświadczenie?

Krok 1: Zważ i zmierz suche nasiona. Odlicz 20 ziaren fasoli i zważ je na wadze kuchennej. Następnie wsyp je do miarki z wodą i odczytaj, o ile podniósł się poziom — to ich objętość. Szybko wyjmij fasolę, osusz ręcznikiem i odłóż na bok jako próbkę porównawczą. Zapisz obie liczby, przydadzą się następnego dnia.

Krok 2: Odlej fasolę w gipsie. W misce rozrób gips z wodą do konsystencji gęstej śmietany, zgodnie z instrukcją na opakowaniu. Wsyp do kubeczka garść suchej fasoli, zalej ją gipsem i delikatnie zamieszaj patyczkiem, żeby ziarna rozłożyły się w całej masie, a część z nich znalazła się blisko ścianek. Odstaw kubeczek na godzinę, aż gips stwardnieje. Pamiętaj, żeby resztek gipsu nie wylewać do zlewu — zastyga w rurach.

Krok 3: Zapewnij nasionom wilgoć. Po godzinie rozetnij i zdejmij plastikowy kubeczek. Bryłę gipsu połóż na tacy z płytką warstwą wody i nakryj luźno foliowym woreczkiem, żeby nie wysychała. Porowaty gips będzie powoli podciągał wodę jak gąbka — to ta sama kapilarność, o której piszemy w artykule o wędrówce wody w wąskich szczelinach . Woda dotrze w ten sposób do uwięzionych ziaren.

Krok 4: Zamknij fasolę w pojemniku. W drugiej części doświadczenia napełnij mały plastikowy pojemnik suchą fasolą po sam brzeg, a następnie dolej wody tak, żeby wypełniła wszystkie wolne przestrzenie. Zakręć pokrywkę mocno i postaw pojemnik na tacy, z dala od twarzy i delikatnych przedmiotów. Nie używaj szkła — pękające szklane naczynie mogłoby być niebezpieczne.

Krok 5: Obserwuj przez 1–3 dni. Zaglądaj do obu prób co kilka godzin. Pojemnik zwykle już po kilku godzinach zaczyna się wybrzuszać, a po nocy pokrywka bywa wypchnięta albo ścianki popękane. Na bryle gipsu po dobie lub dwóch pojawiają się rysy, a potem wyraźne pęknięcia, z których wystają nabrzmiałe ziarna. Na koniec zważ i zmierz 20 nasion moczonych tyle samo czasu w osobnej szklance wody i porównaj z wynikami z kroku 1.

Wyjaśnienie naukowe

Zjawisko, które obserwujemy, nazywa się pęcznieniem albo imbibicją. Suche nasienie zawiera zaledwie 10–15% wody, za to mnóstwo skrobi, białek i celulozy ze ścian komórkowych. Cząsteczki tych substancji są pełne grup chemicznych, które silnie przyciągają wodę i wiążą ją wiązaniami wodorowymi. Woda wnika między nie i dosłownie rozpycha je na boki, a ponieważ wiązanie wody uwalnia energię, proces ten może zachodzić nawet wbrew ogromnemu oporowi. Ciśnienie pęcznienia nasion sięga w pomiarach laboratoryjnych dziesiątek, a w skrajnych przypadkach nawet ponad stu megapaskali — to więcej niż ciśnienie na dnie najgłębszego rowu oceanicznego. Zwykła fasola w ciągu doby wchłania mniej więcej tyle wody, ile sama waży, i niemal podwaja objętość, co łatwo sprawdzisz swoimi pomiarami.

Ważne jest to, że pęcznienie to proces fizyczny, a nie przejaw życia. Działa tak samo w nasionach martwych, a nawet w drewnie, papierze czy żelatynie — dlatego drewniane drzwi zacinają się jesienią, a mokra książka robi się „gruba”. Pęcznienie różni się też od osmozy, którą można obejrzeć w doświadczeniu z jajkiem bez skorupki : w osmozie woda przechodzi przez błonę półprzepuszczalną z powodu różnicy stężeń, a w imbibicji jest przyciągana bezpośrednio przez powierzchnię cząsteczek suchego materiału. W żywym nasieniu pęcznienie jest pierwszym etapem kiełkowania — woda „budzi” enzymy, które zaczynają rozkładać zapasy skrobi na cukry, a zarodek rusza do wzrostu. Dalszy ciąg tej historii opisujemy w artykule o kiełkowaniu fasoli w słoiku .

Siłę pęczniejących nasion zmierzył już w 1727 roku angielski pastor i przyrodnik Stephen Hales. W książce „Vegetable Staticks” opisał, jak napełnił garnek grochem i wodą, przykrył go pokrywą obciążoną ciężarem około 80 kilogramów i patrzył, jak pęczniejący groch unosi ładunek. Wiedzę tę wykorzystywali również anatomowie: aby rozdzielić czaszkę na pojedyncze kości bez ich łamania, wypełniano ją suchymi nasionami i zalewano wodą, a pęcznienie powoli rozsuwało szwy kostne. Znane są także przypadki statków, którym przeciekający ładunek ryżu lub grochu rozsadził kadłub. Często przytacza się też opowieść, że starożytni kamieniarze rozłupywali skały, wbijając w szczeliny suche drewniane kliny i polewając je wodą — historycy spierają się jednak, na ile była to powszechna metoda.

Działanie pęczniejących nasion przypomina pod tym względem zamarzającą wodę z doświadczenia lodowa siła : w obu przypadkach materiał zwiększa objętość w zamkniętej przestrzeni i ściany muszą ustąpić. W przyrodzie oba zjawiska pracują razem przy wietrzeniu skał — lód i korzenie roślin poszerzają szczeliny, a kiełkujące nasiona i siewki potrafią podnieść płyty chodnikowe czy przebić cienką warstwę asfaltu.

Warianty

Żywe kontra martwe nasiona. Podziel fasolę na dwie porcje. Jedną wsyp na talerzyk i podgrzewaj w mikrofalówce przez 2–3 minuty, aż zarodki zginą (nasiona powinny pozostać suche, nie przypalone). Obie porcje namocz w osobnych szklankach i porównaj przyrost masy po dobie. Okaże się, że martwe nasiona pęcznieją niemal tak samo jak żywe — za to po kilku dniach na wilgotnej ligninie wykiełkują tylko te nietraktowane.

Które nasiona są najsilniejsze? Przygotuj kilka identycznych pojemników lub gipsowych odlewów z różnymi nasionami: fasolą, grochem, ciecierzycą, soczewicą i ziarnami kukurydzy. Notuj, po ilu godzinach pojawia się pierwsze pęknięcie lub wybrzuszenie. Nasiona bogate w białko i skrobię, jak groch i fasola, pęcznieją zwykle szybciej i mocniej niż nasiona oleiste, na przykład słonecznik.

Podnoszenie ciężaru jak Stephen Hales. Wsyp do szklanki suchy groch do połowy wysokości, zalej wodą, połóż na wierzchu dopasowany krążek z kartonu lub plastiku, a na nim ciężką książkę. Zaznacz markerem na szklance położenie krążka i co kilka godzin sprawdzaj, o ile milimetrów groch podniósł ciężar. Zwiększaj obciążenie w kolejnych próbach i zapisz, czy szybkość podnoszenia się zmienia.

Często zadawane pytania

Dlaczego fasola pęcznieje, skoro nie ma w niej żadnych mięśni ani pomp? Siła pochodzi z przyciągania między cząsteczkami wody a skrobią, białkami i celulozą w nasieniu. Każda cząsteczka wody wciskająca się między łańcuchy tych związków odrobinę je rozsuwa, a miliardy takich zdarzeń sumują się do ogromnego ciśnienia. To czysta fizyka i chemia, dlatego pęcznieje także martwe nasienie, sucha gąbka czy drewniany klin.

Czy pojemnik naprawdę może pęknąć? Czy to bezpieczne? Tak, cienkościenny plastikowy pojemnik może popękać lub wypchnąć pokrywkę, i właśnie to chcemy zobaczyć. Plastik pęka powoli i nie rozpryskuje się, dlatego doświadczenie jest bezpieczne, o ile nie używasz szklanego słoika ani butelki. Szkło przy pęknięciu tworzy ostre odłamki, więc do zamkniętych prób z nasionami zawsze wybieraj naczynia z tworzywa i stawiaj je na tacy.

Po co moczy się fasolę przed gotowaniem? Namoczenie pozwala ziarnom wchłonąć wodę zawczasu, dzięki czemu gotują się krócej i bardziej równomiernie — bez twardego środka i rozpadającej się skórki. Część rozpuszczalnych cukrów, które w jelitach powodują wzdęcia, przechodzi przy tym do wody, którą się wylewa. Przy okazji możesz zauważyć dokładnie to samo zjawisko co w doświadczeniu: miska wypełniona fasolą do połowy rano bywa pełna po brzegi.