Ziemia pod stopami wygląda jak jednolita brązowa masa, ale to tylko pozory — w rzeczywistości jest mieszaniną okruchów skalnych o bardzo różnych rozmiarach i resztek dawnych roślin. Wystarczy słoik, woda i trochę cierpliwości, żeby ta mieszanina sama się rozdzieliła na wyraźne warstwy, jak w miniaturowym przekroju geologicznym.
Co nam będzie potrzebne?
- wysoki przezroczysty słoik z zakrętką (najlepiej 0,7–1 l)
- ziemia z ogrodu, pola lub lasu (około 2 szklanki)
- woda
- łyżka do przesiewania i mieszania
- sitko lub durszlak (opcjonalnie)
- linijka
- kartka i kredki do narysowania wyniku
- marker do zaznaczania poziomów na słoiku
Jak wykonać doświadczenie?
Krok 1: Zebranie próbki. Wybierz miejsce w ogrodzie, parku albo w lesie i odkop łyżką ziemię z głębokości kilku centymetrów, pomijając trawę i wierzchnią warstwę liści. Rozkrusz grudki w dłoniach i wyjmij większe kamienie, patyki i korzenie, ale zachowaj drobne żwirki — to także część gleby. Jeśli masz sitko, możesz przesiać ziemię, żeby była bardziej jednolita.
Krok 2: Napełnianie słoika. Wsyp ziemię do słoika mniej więcej do jednej trzeciej wysokości. Następnie dolej wody tak, żeby słoik był wypełniony do około czterech piątych. Zostaw trochę wolnego miejsca na górze, bo potrzebne będzie ono do porządnego wstrząsania. Zakręć słoik mocno, żeby nic nie wyciekło.
Krok 3: Wstrząsanie. Potrząsaj słoikiem energicznie przez około minutę, aż wszystkie grudki rozpadną się, a woda zamieni się w gęstą, brązową zawiesinę. Ważne jest, żeby żadna grudka nie została na dnie, bo wtedy rozdzielenie cząstek nie będzie pełne.
Krok 4: Odstawienie i obserwacja. Postaw słoik na stole w miejscu, gdzie nikt go nie będzie ruszał, i obserwuj, co się dzieje. Po kilku sekundach na dnie zaczną się osadzać najcięższe elementy. Zaznacz markerem na szkle wysokość każdej nowej warstwy po minucie, po godzinie i po całym dniu, bo osadzanie przebiega w różnym tempie. Po 24 godzinach woda zwykle jest już w miarę przejrzysta.
Krok 5: Opis wyniku. Zmierz linijką grubość każdej warstwy i narysuj słoik na kartce, kolorując poszczególne poziomy. Zwróć uwagę na to, co pływa na powierzchni — to resztki roślin i próchnica, czyli lżejsze od wody fragmenty obumarłych organizmów.
Wyjaśnienie naukowe
To, co obserwujesz, naukowcy nazywają sedymentacją, czyli opadaniem cząstek zawieszonych w cieczy pod wpływem grawitacji. Cząstki cięższe i większe opadają szybciej niż lekkie i drobne, więc po wstrząśnięciu gleba sama się segreguje. Na samym dnie osadza się żwir (ziarna powyżej 2 mm), niemal natychmiast. Powyżej gromadzi się piasek (ziarna od 0,05 do 2 mm), który opada w ciągu kilkudziesięciu sekund do kilku minut. Następnie osadza się pył, a na samym końcu ił, czyli cząstki mniejsze niż 0,002 mm, które mogą opadać wiele godzin, a nawet dni. Właśnie ił sprawia, że woda długo pozostaje mętna.
Skład ziarnowy gleby ma ogromne znaczenie praktyczne. Gleby piaszczyste szybko przepuszczają wodę, ale też szybko wysychają i słabo trzymają składniki odżywcze. Gleby gliniaste, bogate w ił, długo zatrzymują wodę i składniki mineralne, lecz łatwo stają się zbite i zalewane. Najlepsze dla upraw są gleby, w których piasek, pył i ił występują w odpowiednich proporcjach — rolnicy nazywają je glebami średnimi lub gliniastymi lekkimi. Geolodzy i gleboznawcy używają tzw. trójkąta uziarnienia, żeby na podstawie procentowego udziału piasku, pyłu i iłu nazwać dany rodzaj gleby. Podobny podział ziaren stosuje się też w budownictwie, bo od niego zależy nośność gruntu pod fundamenty.
Warstwa pływająca na wierzchu to próchnica, czyli humus. Powstaje ona z rozkładu obumarłych liści, korzeni i organizmów przez bakterie, grzyby i dżdżownice. Próchnica jest lżejsza od wody i dlatego unosi się, choć część jej drobnych cząstek może pozostać rozproszona w całej cieczy i nadać jej brązowy kolor. To ona czyni glebę żyzną: wiąże wodę, magazynuje składniki pokarmowe dla roślin i poprawia strukturę gruntu. Utworzenie jednego centymetra gleby w naturalnych warunkach może trwać nawet kilkaset lat, dlatego gleba jest zasobem, który trzeba chronić — o tym, jak szybko można ją stracić, przeczytasz w doświadczeniu o erozji gleby . Gleba powstaje z okruchów skał rozkruszonych przez wodę, mróz i korzenie roślin, a dobrze znasz już inną sztuczkę z warstwami różnej gęstości — tęczę w szklance , gdzie o kolejności decyduje gęstość cieczy, a nie wielkość ziaren. Jeśli interesuje cię, jak wygląda powierzchnia skał bez gleby i atmosfery, sprawdź kratery uderzeniowe w mące .
Warianty
Porównanie gleb z różnych miejsc. Przygotuj kilka słoików i do każdego wsyp ziemię z innego miejsca: z lasu, z klombu, z piaskownicy i z łąki. Wykonaj to samo doświadczenie i porównaj grubość warstw. Gleba z piaskownicy da niemal same piasek, a leśna będzie miała najwięcej próchnicy.
Test przepuszczalności. Wytnij dno z kilku plastikowych butelek, odwróć je szyjką w dół i wypełnij różnymi glebami (piasek, ił, ziemia ogrodowa). Wlej do każdej taką samą ilość wody i zmierz stoperem, jak szybko przecieka. Dowiesz się, dlaczego po deszczu na jednym podwórku powstają kałuże, a na innym nie.
Zmiana zawartości soli lub detergentu. Dodaj do jednego słoika łyżeczkę soli kuchennej i porównaj, jak szybko opada ił. Sól powoduje zlepianie się drobnych cząstek (koagulację), dlatego woda może wyjaśnić się szybciej.
Często zadawane pytania
Dlaczego woda w słoiku jest długo mętna? Najdrobniejsze cząstki iłu mają średnicę mniejszą niż 0,002 mm, więc opadają bardzo wolno, a dodatkowo mają ładunek elektryczny, który powoduje, że się odpychają i nie sklejają w większe grudki. Dlatego mogą unosić się w wodzie nawet przez kilka dni. To dokładnie ten sam powód, dla którego woda w rzekach po ulewie pozostaje brunatna jeszcze długo po zakończeniu opadów.
Czy każda gleba ma te same warstwy? Nie, proporcje warstw bardzo się różnią w zależności od miejsca, z którego pochodzi próbka. Gleba znad morza będzie niemal samym piaskiem, gleba z doliny rzecznej zawiera dużo pyłu i iłu, a gleba leśna ma najwięcej próchnicy. Dlatego warto porównać kilka próbek, bo różnice dobrze pokazują, jak lokalna geologia i roślinność kształtują ziemię pod naszymi stopami.
Czy słoik z ziemią można zostawić na dłużej? Można, ale po kilku dniach w ciepłym miejscu w wodzie zaczną rozwijać się bakterie i pleśnie, które mogą nieprzyjemnie pachnieć. Dlatego po zakończeniu obserwacji najlepiej wylać zawartość do ogrodu, a nie do zlewu, bo osad mógłby zatkać rury. Słoik umyj ciepłą wodą z odrobiną płynu do naczyń.