Wrzucasz jajko do szklanki z wodą i ląduje na dnie. Dosypujesz sól, mieszasz — i nagle jajko odrywa się od dna, a w końcu wypływa na powierzchnię. Magia? Nie, to fizyka, która tłumaczy, dlaczego w Morzu Martwym nie da się utonąć.

Co nam będzie potrzebne?

  • wysoka, przezroczysta szklanka lub słoik (ok. 400 ml)
  • surowe jajko (najlepiej świeże)
  • woda z kranu
  • sól kuchenna (ok. 6–8 łyżek stołowych)
  • łyżka do mieszania
  • opcjonalnie: marker i linijka do zaznaczania poziomu jajka

Jak wykonać doświadczenie?

Krok 1: Napełnij szklankę do trzech czwartych wysokości zwykłą wodą z kranu. Delikatnie opuść do niej jajko łyżką, żeby nie pękło. Zobaczysz, że opada na dno i leży spokojnie. To nasz punkt wyjścia: jajko jest nieco gęstsze od czystej wody.

Krok 2: Wyjmij jajko i odłóż je na bok. Do wody wsyp dwie łyżki soli i mieszaj, aż kryształki całkiem znikną. Włóż jajko ponownie. Najpewniej nadal leży na dnie, ale możesz zauważyć, że jest „lżejsze" — łatwiej je poruszyć.

Krok 3: Wyjmij jajko i dosyp kolejne dwie łyżki soli. Mieszaj dokładnie, bo nierozpuszczona sól opadnie na dno i nie zmieni gęstości całej wody. Powtarzaj to, za każdym razem sprawdzając, co robi jajko. Po 5–7 łyżkach soli zobaczysz, że jajko zawisa w połowie szklanki, a przy odrobinie więcej soli wypływa i unosi się tuż pod powierzchnią lub wystaje z niej czubkiem.

Krok 4: Teraz najlepsza część. Weź drugą szklankę z czystą wodą i bardzo powoli, po łyżce, wlewaj ją po ściance do słonego roztworu, w którym jajko pływa. Czysta woda jest lżejsza i zostaje na wierzchu. Jajko będzie wisiało na granicy: w słonej wodzie pod spodem, a nad nim czysta woda. Efekt wygląda, jakby jajko lewitowało w środku szklanki.

Wyjaśnienie naukowe

O tym, czy przedmiot tonie, czy pływa, decyduje jego gęstość w porównaniu z gęstością cieczy. Gęstość to masa zawarta w jednostce objętości. Jajko ma średnio około 1,03 g/cm³, a czysta woda około 1,00 g/cm³. Jajko jest więc odrobinę cięższe od takiej samej objętości wody i tonie. Gdy rozpuszczamy sól, woda zyskuje masę, a jej objętość rośnie tylko nieznacznie, bo jony soli upychają się między cząsteczkami wody. Roztwór nasycony ma gęstość około 1,20 g/cm³, a więc wyraźnie większą od jajka.

Za pływanie odpowiada siła wyporu, opisana przez Archimedesa w III wieku p.n.e. Każde ciało zanurzone w cieczy jest popychane ku górze siłą równą ciężarowi wypartej cieczy. W słonej wodzie ten sam kawałek jajka wypiera cięższą porcję cieczy, więc siła wyporu jest większa. Gdy przewyższa ciężar jajka, jajko wypływa. Gdy obie siły są równe, jajko zawisa w dowolnym miejscu — dlatego w kroku 4 możesz je „zatrzymać" w środku szklanki.

To samo zjawisko widać w naturze. Morze Martwe ma zasolenie około 34%, ponad dziesięć razy większe niż typowe oceany, i jego woda jest tak gęsta, że człowiek unosi się na niej bez wysiłku. W Bałtyku, gdzie zasolenie wynosi zaledwie kilka promili, pływa się trudniej niż w Morzu Czerwonym. Statki mają linię zanurzenia zwaną znakiem Plimsolla, bo ten sam okręt zanurza się głębiej w słodkiej rzece niż w słonym oceanie. Marynarze i inżynierowie biorą tę różnicę pod uwagę przy załadunku.

Zasadę wykorzystuje się też do pomiarów. Areometr, czyli pływak ze skalą, wskazuje gęstość cieczy po tym, jak głęboko się w niej zanurza. Używają go winiarze, piwowarzy i mechanicy badający płyn w chłodnicy. Doświadczenie z jajkiem to w gruncie rzeczy prymitywny areometr: po tym, jak wysoko pływa, możesz ocenić, ile soli jest w wodzie. Podobnie działa nurek w butelce opisany w doświadczeniu nurek Kartezjusza .

Warianty

Inne substancje. Powtórz doświadczenie z cukrem zamiast soli. Cukier też zwiększa gęstość wody, ale musisz rozpuścić go więcej, by jajko wypłynęło. Warstwy roztworów cukru o różnej gęstości można ułożyć jedna na drugiej, jak w doświadczeniu tęcza w szklance .

Inne przedmioty. Sprawdź, co jeszcze zmienia zachowanie w słonej wodzie: winogrono, kawałek ziemniaka, plastikowa nakrętka, moneta. Zanim wrzucisz, zgadnij, czy utonie, czy popłynie, i zapisz wyniki w tabelce.

Pływanie na wymiar. Zaznacz markerem poziom jajka przy kolejnych łyżkach soli i narysuj wykres. Starsze dzieci mogą zważyć wodę i zmierzyć jej objętość, żeby obliczyć gęstość roztworu i porównać ją z gęstością jajka. Podobne pomiary pomogą też w eksperymencie łódka z plasteliny .

Często zadawane pytania

Dlaczego jajko nie wypływa, mimo że dodałem sporo soli? Najczęściej sól nie rozpuściła się całkowicie albo osiadła na dnie, a wyżej woda pozostała mało słona. Dokładnie zamieszaj i poczekaj, aż roztwór zrobi się przezroczysty. Warto też użyć ciepłej wody, w której sól rozpuszcza się szybciej, ale przed włożeniem jajka pozwól jej ostygnąć.

Czy to samo zadziała z ugotowanym jajkiem? Tak, ugotowane jajko ma prawie taką samą gęstość jak surowe, więc zachowa się podobnie. Różnica jest niewielka, bo białko po ścięciu zmienia swoją objętość tylko odrobinę. Jeśli chcesz sprawdzić, jak odróżnić te dwa jajka bez rozbijania, zajrzyj do doświadczenia jak odróżnić jajko surowe od ugotowanego .

Czy stare jajko zachowa się inaczej niż świeże? Tak. W miarę starzenia się jajka woda paruje przez skorupkę, a w środku powiększa się komora powietrzna. Jajko staje się lżejsze, więc stare wypływa szybciej, a bardzo stare pływa nawet w czystej wodzie. To prosty domowy sposób na sprawdzenie świeżości jajka, choć wymaga ostrożności, bo wiele zależy od wielkości jajka.