Kilka kolorowych koralików i trzy paski lustra wystarczą, by stworzyć wzór, którego nikt nigdy wcześniej nie widział — i nikt już nie zobaczy w identycznej postaci. Kalejdoskop wynalazł w 1816 roku szkocki fizyk David Brewster, a jego nazwa pochodzi od greckich słów oznaczających „piękną formę”, którą można obserwować.

Co nam będzie potrzebne?

  • Trzy jednakowe prostokątne paski lustra lub lustrzanej folii samoprzylepnej naklejonej na karton (np. 18 × 3 cm)
  • Taśma malarska lub izolacyjna
  • Tubka z grubego kartonu, na przykład po ręczniku papierowym, albo zwinięty karton
  • Kawałek przezroczystej folii lub plastikowej koszulki na dokumenty
  • Kolorowe drobiazgi: korale, cekiny, kawałki celofanu, skrawki kolorowych drucików
  • Kalka techniczna lub biały papier do pieczenia (jako matowe okienko)
  • Nożyczki i klej
  • Dorosły do pomocy przy cięciu szkła — lepiej używać lusterek akrylowych albo folii lustrzanej

Jak wykonać doświadczenie?

Krok 1: Ułóż trzy paski lustra obok siebie, odbijającą stroną do dołu, i połącz je taśmą wzdłuż długich krawędzi, tak by tworzyły zawiasy. Następnie złóż je w trójkątny graniastosłup, odbijającą stroną do wnętrza, i sklej ostatnią krawędź. Każde dwa lustra powinny się stykać pod kątem 60 stopni, więc przekrój tuby jest trójkątem równobocznym. Jeśli któryś bok jest krzywy, wzór będzie zniekształcony, więc zadbaj o dokładność.

Krok 2: Wsuń lustrzany graniastosłup do kartonowej tuby. Jeśli luzu jest za dużo, owiń trójkąt kilkoma warstwami papieru, aby nie ruszał się w środku. Krawędzie luster powinny wystawać na ten sam poziom z jednej strony tuby, która stanie się okularem.

Krok 3: Na drugim końcu tuby przygotuj komorę na kolorowe drobiazgi. Z folii wytnij krążek, przyklej go na wylocie graniastosłupa, wsyp trochę koralików i cekinów, a potem zamknij komorę drugim krążkiem. Nie wsypuj zbyt wielu elementów — wystarczy kilkanaście, żeby mogły się swobodnie przesuwać.

Krok 4: Zamknij ten koniec kartką kalki technicznej, przez którą będzie wpadać rozproszone światło. Na drugim końcu zrób okular z kartonu z małym otworem o średnicy około centymetra, żeby patrzeć przez niego jednym okiem.

Krok 5: Skieruj kalejdoskop w stronę okna lub lampy i zacznij powoli obracać tubę. Obserwuj, jak fragmenty koralików układają się w sześciokątne, symetryczne wzory przypominające płatki śniegu albo mozaiki. Każdy obrót tworzy zupełnie nowy obraz.

Wyjaśnienie naukowe

Podstawą działania kalejdoskopu jest prawo odbicia światła: kąt padania promienia jest równy kątowi odbicia. Gdy promień świetlny pada od koralika na jedno z luster, odbija się od niego i trafia na drugie, potem na trzecie, a następnie znów na pierwsze. Za każdym razem powstaje kolejny obraz tego samego przedmiotu. Do oka docierają więc promienie, które przebyły różne drogi, a mózg odczytuje je tak, jakby pochodziły od wielu identycznych koralików rozmieszczonych w różnych miejscach.

Kąt 60° między lustrami nie jest przypadkowy. Dwa lustra ustawione pod kątem α tworzą wokół siebie 360°/α − 1 obrazów przedmiotu, ale tylko wtedy, gdy 360° dzieli się przez α bez reszty. Dla 60° otrzymujemy sześć jednakowych sektorów, a odbicia wypełniają całą płaszczyznę bez szczelin i bez nakładania się. Dlatego widok z trójkątnego kalejdoskopu wygląda jak symetryczna mozaika. Gdyby kąt wynosił na przykład 50°, 360 nie dzieliłoby się przez niego równo i obraz byłby poszarpany, z widocznymi niedopasowaniami.

Brewster opatentował swój wynalazek w 1817 roku i w ciągu kilku miesięcy sprzedano w Anglii około 200 tysięcy egzemplarzy. Początkowo traktowano go jako zabawkę, ale szybko zauważono jego użyteczność dla projektantów tkanin, tapet i płytek, którzy czerpali z niego pomysły na powtarzalne wzory. Dziś wielokrotne odbicia wykorzystuje się w technice: w układach laserowych, reflektorach i peryskopach. Podobną zasadę, choć z jednym lustrem, zobaczysz w peryskopie z kartonu , a o samym odbiciu światła i jego kierunku dowiesz się więcej z doświadczenia tęcza z lusterka .

Warianty

Kalejdoskop z teleidoskopem: zamiast komory z koralikami zostaw koniec tuby otwarty i przyłóż do niego kolorowy przedmiot, na przykład kwiat, kolorową kartkę albo ekran z obrazem. Zobaczysz wtedy symetryczny wzór złożony z prawdziwego świata wokół ciebie. Taki przyrząd nazywa się teleidoskopem.

Dwa lustra i zmienny kąt: połącz dwa lusterka taśmą jak książkę i postaw je na stole, kładąc między nimi małą figurkę. Zmieniaj kąt otwarcia, przy 90° policz obrazy figurki (powinny być trzy), przy 60° pięć, a przy 45° siedem. Porównaj wynik ze wzorem 360°/α − 1.

Kalejdoskop z wzorów w ruchu: zamiast koralików wsyp do komory odrobinę wody z brokatem i kropli płynu do mycia naczyń. Brokat będzie powoli opadał, a obraz będzie się zmieniał nawet bez obracania tuby. Przy okazji możesz porównać go z wirującym krążkiem z doświadczenia krążek Newtona .

Często zadawane pytania

Dlaczego wzór w kalejdoskopie jest zawsze symetryczny? Ponieważ każde lustro tworzy swoje odbicie fragmentów, które widzisz, a odbicia powtarzają się według jednakowych reguł. Przy kącie 60° obraz jest składany z sześciu jednakowych sektorów, z których każdy jest lustrzanym odbiciem sąsiedniego. Dlatego cały wzór ma symetrię obrotową i lustrzaną jednocześnie.

Czy można zrobić kalejdoskop z dwóch lub czterech luster? Można, ale efekt będzie inny. Dwa lustra pod kątem 45° lub 60° dadzą wzór w kształcie wachlarza, a cztery lustra ułożone w prostokąt wytworzą kratownicę, w której wzór powtarza się jak płytki na podłodze. Trójkątny układ z kątem 60° jest najpopularniejszy, bo wypełnia pole widzenia bez pustych miejsc i daje najbardziej regularny obraz.

Dlaczego lepiej używać luster na powierzchni, a nie szklanych luster z tyłu? W zwykłym lustrze światło musi najpierw przejść przez grubą szybę, odbić się od metalicznej warstwy z tyłu i wyjść z powrotem. Powstają wtedy słabe, podwójne obrazy, które zamazują wzór. W lusterku z folii lub w lustrze „pierwszej powierzchni” odbicie następuje od razu na wierzchu, więc obraz jest ostry i czysty.