Kulka plasteliny wrzucona do wody idzie na dno jak kamień, a ta sama plastelina uformowana w miseczkę pływa i jeszcze udźwignie kilka monet. Nie dodajemy ani grama materiału, zmieniamy tylko kształt — a mimo to wynik jest zupełnie inny. To jeden z najprostszych sposobów, by zrozumieć, dlaczego ogromne stalowe statki nie toną.
Co nam będzie potrzebne?
- plastelina (kawałek wielkości jajka, najlepiej jednego koloru)
- duża miska lub wanienka z wodą
- kilkanaście jednakowych monet (np. 1-groszówek) albo metalowych podkładek
- ręcznik papierowy
- linijka
- kartka i ołówek do zapisywania wyników
Jak wykonać doświadczenie?
Krok 1: Kulka tonie. Ugnieć plastelinę w ciasną kulkę i delikatnie połóż ją na powierzchni wody w misce. Zobaczysz, że natychmiast opada na dno. Wyjmij ją, osusz ręcznikiem i ugnieć jeszcze raz, żeby pozbyć się wody.
Krok 2: Formujemy łódkę. Z tej samej plasteliny uformuj płaską miseczkę z wysokimi brzegami, trochę jak małą łódkę lub tackę. Ścianki powinny być cienkie, ale szczelne — jeśli gdzieś zrobi się dziurka, woda wleje się do środka i łódka zatonie. Dobrze jest wygładzić wnętrze palcem.
Krok 3: Łódka pływa. Połóż łódkę na wodzie, trzymając ją od dołu, a gdy ją puścisz, powinna unosić się na powierzchni. Zwróć uwagę, że zanurzona jest tylko jej dolna część, a brzegi wystają nad wodę. Jeśli się przechyla, wyrównaj dno i poszerz łódkę.
Krok 4: Ładujemy monety. Teraz kładź w łódce po jednej monecie, rozmieszczając je równo na dnie. Po każdej monecie zerknij, jak głęboko łódka siedzi w wodzie, i zapisz, ile monet już wzięła. W pewnym momencie woda przeleje się przez brzeg i całość zatonie — to twój wynik.
Krok 5: Wyścig konstruktorów. Wyjmij plastelinę, osusz ją i spróbuj ulepszyć kształt: szersze dno, wyższe burty. Policz, czy nowa łódka uniesie więcej monet niż poprzednia. Dobra zabawa to konkurs, kto z identycznego kawałka plasteliny zbuduje najbardziej ładowną łódkę.
Wyjaśnienie naukowe
Wszystko opiera się na prawie Archimedesa: na każde ciało zanurzone w cieczy działa siła wyporu skierowana ku górze, równa ciężarowi wypartej przez to ciało cieczy. Kulka plasteliny ma gęstość około 1,5 g/cm³, czyli więcej niż woda (1 g/cm³), więc wypiera niewiele wody, a jej ciężar jest większy niż siła wyporu — tonie. Łódka jest zrobiona z tej samej plasteliny, ale dzięki kształtowi zajmuje dużo więcej miejsca. Zanurza się tak głęboko, aż wyparta woda zrówna się ciężarem z całą łódką.
Kluczowe jest to, że liczy się średnia gęstość całej bryły, a nie tylko materiału, z którego jest zrobiona. W łódce większość objętości zajmuje powietrze, które waży prawie nic. Plastelina razem z powietrzem w środku ma więc średnią gęstość mniejszą niż woda i łódka pływa. Gdy dokładamy monety, łódka zanurza się głębiej, wypiera więcej wody i siła wyporu rośnie, aż do chwili, w której woda sięga krawędzi. Wtedy zapas wyporu się kończy.
Z wyporem bawi się też nurek Kartezjusza , a o tym, dlaczego lód pływa po wodzie, przeczytasz w artykule o sile lodu . Tę samą zasadę wykorzystują konstruktorzy okrętów. Stal ma gęstość blisko ośmiu razy większą niż woda, a mimo to wielkie kontenerowce pływają, bo ich kadłub jest pustą w środku skorupą pełną powietrza. Statek tonie dopiero wtedy, gdy kadłub zostanie rozszczelniony i woda wyprze powietrze ze środka. Na burtach okrętów widać też „linię ładunkową” — oznaczenie, do jakiej głębokości wolno statek zanurzyć, dokładnie tak jak twoja łódka z monetami ma swój limit.
Archimedes żył w Syrakuzach w III wieku p.n.e. Według opowieści odkrył swoje prawo, gdy wchodząc do wanny, zauważył, że poziom wody się podnosi. Miał sprawdzić, czy złota korona króla Hierona nie została domieszana srebrem, porównując objętość wypartej wody. Czy tak było naprawdę, nie wiemy na pewno, ale samo prawo działa do dziś w każdym statku, okręcie podwodnym i balonie.
Warianty
Łódź o różnych kształtach. Z identycznych kawałków plasteliny zrób trzy łódki: wąską i głęboką, szeroką i płaską oraz okrągłą miseczkę. Sprawdź, która uniesie najwięcej monet. Zazwyczaj wygrywa kształt o szerokim dnie i wysokich burtach, bo wypiera więcej wody, zanim woda zacznie się przelewać.
Słona woda. Powtórz próbę w mocno osolonej wodzie (kilka łyżek soli na szklankę). Słona woda jest gęstsza, więc ta sama łódka zanurzy się płycej i uniesie więcej monet. Podobne zjawisko sprawia, że w Morzu Martwym łatwo jest unosić się na powierzchni, a o tym, jak gęstość cieczy układa warstwy w szklance, przeczytasz w artykule Tęcza w szklance .
Łódka z folii aluminiowej. Zrób łódkę z kawałka folii aluminiowej i porównaj ją z plasteliną. Folia jest lżejsza, więc przy tym samym rozmiarze weźmie znacznie więcej ładunku. Możesz też ścisnąć folię w kulkę i zobaczyć, że zatonie.
Często zadawane pytania
Dlaczego moja łódka zatonęła, mimo że wygląda dobrze? Najczęściej winne są niewidoczne szczeliny w ściankach albo zbyt niskie burty. Woda wlewa się wtedy do środka, łódka robi się cięższa i traci zapas wyporu. Wygładź brzegi, zrób burty wyższe i sprawdź, czy dno jest szczelne.
Czy to prawda, że ciężki przedmiot zawsze tonie? Nie, o tym, czy ciało pływa, decyduje jego średnia gęstość, a nie sam ciężar. Ogromny statek waży tysiące ton, a pływa, bo ma w środku dużo powietrza. Mała szpilka jest lekka, a tonie, bo jest gęstsza od wody.
Co się stanie, jeśli łódkę obciążę nierówno? Łódka przechyli się na tę stronę, gdzie leży więcej monet, i woda może się przelać przez niższą burtę. Statki mają ładunek rozłożony tak, by środek ciężkości był nisko i pośrodku. Dzięki temu nie przewracają się nawet na falach.